Аннотация. Бұл мақалада «Астана» халықаралық қаржы орталығының босатылған қоры (AIFC Exempt Fund) пайлар бойынша табыс алу және салықтық тиімділік құралы ретінде ғана емес, ең алдымен инвестициялық жобаны институционалдандырудың құқықтық нысаны ретінде қарастырылады. Пай ұстаушы (Unitholder) үшін мұндай құрылымның құндылығы реттелетін ұжымдық инвестициялау схемасының (Collective Investment Scheme), оқшауланған қор мүлкінің (Fund Property), кәсіби қор басқарушысының (Fund Manager), құжатталған ақпарат ашудың, шектеулі жауапкершіліктің, бағалау қағидаларының, мүдделер қақтығысын басқарудың, инвестициялық позицияның әлеуетті айналымдылығының және кеңірек инвестициялық инфрақұрылымның болуында екені көрсетіледі.

Кіріспе

Соңғы жылдары біз заң фирмасы ретінде «Астана» халықаралық қаржы орталығында (Astana International Financial Centre, AIFC) қорларды құрылымдау жөніндегі сұраныстармен жиі кездесіп жүрміз. Бұл ретте өтініш берушілердің бір бөлігі бастапқыда МФЦА қорынан ең алдымен салықтық артықшылықтарды (Tax Benefits) және пайлар бойынша пассивті табыс алу мүмкіндігін (Income on Units) көреді. Алайда МФЦА қоры бұдан әлдеқайда көп нәрсе. Бұл инвесторларға құралдардың кең жиынтығын, икемдірек құрылымдық шешімдерді, активтерді басқарудың түсініктірек жүйесін және инвестициялық жобаны іске асырудың сенімді институционалдық шеңберін беретін кәсіби инвестициялаудың құқықтық нысаны.

Осы мақала дәл осы туралы. Қорды салықтық қабық ретінде қарастыру туралы емес. Қорды ақша тартуға арналған әдемі атау ретінде көрсету туралы емес. Және қорды инвесторға белгіленген табыс уәде етудің тәсілі ретінде сипаттау туралы да емес. Әңгіме инвестициялық жобаны реттелетін, құжатталған және басқарылатын құрылымға айналдыруға мүмкіндік беретін құқықтық механизм ретіндегі қор туралы.

МФЦА-дағы босатылған қор (AIFC Exempt Fund) туралы айтылғанда, әңгіме көбіне қарапайым сұрақтан басталады: пай ұстаушы (Unitholder) қандай табыстылық алады? Бұл түсінікті сұрақ. Инвестор қор құрылымының құқықтық эстетикасы үшін келмейді. Ол экономикалық нәтижеге келеді. Бірақ осы жерде тоқтасақ, біз тек сыртқы қабатты ғана көреміз. Табыстылық — нәтиже. Салықтық режим — шарт. Ал қор — инвестициялық қатынастарды ұйымдастыру нысаны. Көп жағдайда дәл осы нысан күтілетін табыстылықтың өзінен кем емес маңызға ие болады.

Қор жеңілдік ретінде емес, инвестициялық инфрақұрылым ретінде

МФЦА-дағы босатылған қорды (Exempt Fund) жобаға қосылған қарапайым салықтық үстеме деп түсінбеу керек. Салықтық тиімділік МФЦА-ны таңдаудың маңызды дәлелі болуы мүмкін, бірақ ол қор құрылымының мазмұнын толық қамтымайды. Егер өтініш беруші тек салықты ғана көрсе, ол басты нәрсені жіберіп алуы мүмкін: қор дербес құқықтық периметр құрады, оның ішінде пай ұстаушылардың құқықтары, қор басқарушысының өкілеттіктері, қор мүлкінің режимі, ақпарат ашу тәртібі, бағалау қағидалары, шығындар құрылымы, қақтығыстарды басқару және шығу механизмдері айқындалады.

Басқаша айтқанда, қор тек аз салық төлеу немесе табысты бөлу үшін ғана қажет емес. Ол инвестициялық жоба екіжақты уәделер жиынтығы болудан қалып, жүйеге айналуы үшін қажет. Бұл жүйеде әр элементтің өз орны бар: пай ұстаушы (Unitholder) пай (Unit) алады, қор басқарушысы (Fund Manager) өкілеттіктер мен міндеттер алады, қор мүлкі (Fund Property) басқарушының мүлкінен оқшауланады, ал ұсыныс материалдары (Offering Materials) инвестициялық шешім қабылдау үшін негізгі ақпарат көзіне айналады.

Осы мағынада МФЦА қоры өтініш берушіге де, инвесторға да әдеттегі жобалық құрылымдарға жиі жетіспейтін нәрсені береді: институционалдық тәртіп. Жоба коммерциялық жағынан қызықты, бірақ құқықтық жағынан қапталмаған болуы мүмкін. Ол бастамашыға түсінікті, бірақ инвестор үшін ашық емес болуы мүмкін. Ол экономикалық жағынан тартымды, бірақ басқару, есептілік және шығу тұрғысынан әлсіз болуы мүмкін. Қор нысаны дәл осындай жобаны кәсіби инвестициялау тіліне көшіруге мүмкіндік береді.

Босатылған қордың құқықтық табиғаты

Босатылған қор (Exempt Fund) ұжымдық инвестициялау схемасының (Collective Investment Scheme) бір түрі болып табылады. МФЦА терминологиясында бұл еркін коммерциялық атау емес, арнайы құқықтық санат. Мұндай қордың пайлары (Units) МФЦА-да жеке орналастыру (Private Placement) арқылы, тек кәсіби клиенттерге (Professional Clients), елу мың АҚШ доллары мөлшеріндегі ең төменгі бастапқы жазылыммен ұсынылады. [1]

Бұл сипаттама маңызды. Босатылған қор (Exempt Fund) тәжірибесіз инвесторға арналған бөлшек өнім емес. Ол пай ұстаушы (Unitholder) тәуекелдерді бағалай алатын, құжаттарды оқи алатын, кеңесшілерді тарта алатын және бөлшек патернализмсіз инвестициялық шешім қабылдай алатын кәсіби клиент (Professional Client) деген алғышарттан шығады. Сондықтан босатылған қор режимі босатылмаған қор (Non-Exempt Fund) режиміне қарағанда жеңілірек, бірақ бұл құқықтық құрылым жоқ дегенді білдірмейді.

Бұл жерде тепе-теңдік пайда болады. Бір жағынан, инвесторға толық реттеушілік қамқорлық уәде етілмейді. Екінші жағынан, оған бейресми инвестициялық схема емес, МФЦА қағидаларына бағынатын қор нысаны ұсынылады. Мұндай тепе-теңдік кәсіби инвесторлар, отбасылық кеңселер, кәсіпкерлер, венчурлік инвесторлар, жылжымайтын мүлік жобаларының қатысушылары, жеке капитал, портфельдік стратегиялар және икемділік қажет, бірақ құқықтық белгісіздік қажет емес өзге тұлғалар үшін ерекше маңызды.

Пай қатысу өлшемі ретінде

Босатылған қордағы (Exempt Fund) пай (Unit) күтілетін пайдадағы үлестің жай ғана белгісі емес. Бұл пай ұстаушының (Unitholder) қор құрылымына қатысу өлшемі. Пай арқылы экономикалық құқықтардың көлемі, қатысу класы, табысты бөлу тәртібі, беруге арналған шектеулер, өтеу мүмкіндігі, шығу тәртібі және тарату құнына қатысу айқындалады.

Әдеттегі инвестициялық мәміледе инвестор көбіне екі нәрсенің бірін алады: не шарттық талап, не корпоративтік қатысу. Бірінші жағдайда ол кредитор болады. Екінші жағдайда ол қатысушы немесе акционер болады. Қор үшінші нысанды ұсынады. Пай ұстаушы (Unitholder) міндетті түрде жобалық компанияның тікелей қатысушысына айналмайды және өз құқықтарын борышты қайтару талабына ғана түсірмейді. Ол өзінің позициясы қор құжаттарымен айқындалатын реттелетін ұжымдық инвестициялау схемасына (Collective Investment Scheme) кіреді.

Бұл жобаға бірнеше инвестор қатысатын кезде ерекше маңызды. Қарапайым шарттық модельде әр жаңа инвестор құрылымды күрделендіреді. Жекелеген шарттарды, құқықтарды, басымдықтарды, шығу тәртіптерін, талаптарды беруді, шектеулерді және ақпараттық құқықтарды келісу қажет болады. Қорда бұл мәселелерді алдын ала қордың құрылтай құжатына (Constitution), ұсыныс материалдарына (Offering Materials), пай кластарына (Classes of Units) және пай ұстаушылар тізіліміне (Unitholder Register) енгізуге болады.

Пай ұстаушылар тізілімінің (Unitholder Register) дербес маңызы бар. Онда пай ұстаушы кім екені, оған қанша пай тиесілі екені, олардың қай класқа жататыны және қай күннен бастап тіркелгені көрсетіледі. Бұл кеңселік формалдылық емес. Құқық жазылған жерде оны қорғау оңайырақ. Құқық тек хат алмасуда, презентацияда немесе ауызша түсіністікте ғана болса, дау дерлік әрқашан жад туралы дауға айналады.

Шектеулі жауапкершілік тәуекел шекарасы ретінде

Пай ұстаушы үшін қордың негізгі артықшылықтарының бірі — оның тәуекелі құқықтық шекараға ие болады. Қордың құрылтай құжаты (Constitution) пай ұстаушы (Unitholder) қолданылатын құқықта өзгеше көзделмесе, қордың борыштары бойынша жауап бермейтінін және пайлардың (Units) бағасын төлегеннен кейін осы пайларға қатысты қосымша төлемдер енгізу міндеті болмайтынын көздеуге тиіс. [1]

Бұл капиталға кепілдік дегенді білдірмейді. Қор инвестициялық тәуекелді жоймайды. Актив құнсыздануы мүмкін. Қарыз алушы міндеттемесін бұзуы мүмкін. Жоба жоспарланған табыстылыққа шықпауы мүмкін. Нарық өзгеруі мүмкін. Бірақ салынған соманы жоғалту тәуекелі бір басқа, ал жоба борыштары, басқарушының міндеттемелері, кредиторлардың талаптары немесе кіру кезінде көзделмеген шығыстар үшін күтпеген жерден жауап беру тәуекелі басқа.

Сондықтан шектеулі жауапкершілік құқықтық формула ретінде ғана емес, инвестициялық қағида ретінде де маңызды. Пай ұстаушы өз қатысуының шегін түсінуі тиіс. Кәсіби инвестор тәуекел сипатталған болса, жоғары тәуекелді қабылдай алады. Бірақ ол тәуекелдің кейін кері күшпен кеңейтілмеуін күтуге құқылы.

Қор мүлкін оқшаулау

Келесі артықшылық қор мүлкінің (Fund Property) режимімен байланысты. Қор құрылымы қор мүлкі қор басқарушысының (Fund Manager) мүлкінен, өзге қорлардың мүлкінен және қорға қызмет көрсететін тұлғалардың меншікті активтерінен оқшаулануға тиіс деген қағидадан шығады. Қолданылатын жағдайларда МФЦА қағидалары лайықты сақтаушыны (Eligible Custodian) немесе активтерді сақтаудың өзге көзделген құрылымын пайдалануды көздейді. [1]

Бұл техникалық естіледі, бірақ мағынасы өте қарапайым: пай ұстаушылардың активтері бөтен мүлікте еріп кетпеуге тиіс. Әдеттегі жобалық құрылымда активтердің араласып кету мәселесі көбіне қақтығыс туындағаннан кейін ғана анықталады. Әуелі жоба дамиды, қатысушылар бір-біріне сенеді, құжаттар екінші кезектегі нәрсе болып көрінеді. Кейін шығындар, мерзімдердің бұзылуы немесе даулар туындайды. Сонда ғана қаражаттың басқаша пайдаланылғаны, активтердің басқа тұлғаға ресімделгені, шығыстардың дұрыс емес тұлға арқылы өткізілгені және жоба мен оның бастамашысы арасындағы шекараның бұлыңғыр екені белгілі болады.

Қор нысаны активтерді қол сұғылмайтын етпейді. Бірақ ол әдеттегі құрылымда жиі кейінге қалдырылатын сұрақтарға алдын ала жауап беруді талап етеді: қор мүлкіне не жатады, оны кім басқарады, оны кім сақтайды, ол қалай есепке алынады, шығыстар қандай көзден төленеді, қандай мәмілелерге жол беріледі және инвестициялық саясаттың сақталуын кім бақылайды.

Кәсіби басқарушы жауапкершілік орталығы ретінде

Қор басқарушысы (Fund Manager) қор құрылымының орталық фигурасы болып табылады. Ол инвесторларды жинап, қаражатқа билік ететін тұлға ғана емес. Ұжымдық инвестициялау схемасын басқару (Managing a Collective Investment Scheme) реттелетін қызмет (Regulated Activity) болып табылады. Сондықтан басқарушының қызметінің сипаты мен ауқымына сәйкес ұйымдық құрылымы, ішкі бақылау рәсімдері, тәуекелдерді басқару саясаты, мүдделер қақтығысын басқару саясаты, бағалау саясаты, комплаенс рәсімдері және өзге құжаттары болуы тиіс. [2]

Пай ұстаушы (Unitholder) үшін бұл жоба тек бастамашыны ғана емес, кәсіби басқару функциясын да алатынын білдіреді. Әдеттегі инвестициялық модельде бастамашы бір мезгілде идеяның иесі, қаражат алушы, жоба операторы, шығыстарды айқындайтын тұлға және ақпаратты іс жүзінде бақылаушы болуы мүмкін. Қорда бұл рөлдер бөлінуі немесе кем дегенде құжатталуы мүмкін.

Бұл қатесіз басқаруға кепілдік бермейді. Бірақ кәсіби қор басқарушысы (Fund Manager) қағидалар, құжаттар және реттеушілік күтулер аясында әрекет етеді. Ол активтерді өзінің меншікті қаражаты ретінде емес, пай ұстаушылардың мүддесінде қордың инвестициялық мақсаттарына қол жеткізуге арналған қор мүлкі (Fund Property) ретінде басқаруға тиіс.

Ұсыныс материалдары сенім құралы ретінде

Ұсыныс материалдары (Offering Materials) қордың негізгі құжаттарының бірі. Дәл солар әлеуетті пай ұстаушыға (Unitholder) өзінің неге кіріп жатқанын түсінуге мүмкіндік береді. Онда инвестициялық мақсат, стратегия, активтер кластары, елеулі тәуекелдер, шығыстар, басқарушының сыйақысы, бағалау тәртібі, пайларды беру және өтеу шарттары, қор басқарушысы (Fund Manager), сақтаушы (Custodian), қор әкімшісі (Fund Administrator), аудитор (Auditor), инвестициялық кеңесші (Investment Adviser), функцияларды беру, мүдделер қақтығыстары және өзге де елеулі мән-жайлар туралы мәліметтер ашылуға тиіс.

AFSA-ның босатылған қор үшін ұсыныс материалдарының үлгісі (Template of Offering Materials for an Exempt Fund) мұндай материалдар әлеуетті инвесторға ақпараттандырылған және теңгерімді шешім қабылдауға мүмкіндік беруге тиіс деген идеядан шығады. Бұл дұрыс логика. Инвестор уәде етілген табыстылықты ғана емес, тәуекел архитектурасын да түсінуі тиіс. [3]

Осы мағынада ұсыныс материалдары (Offering Materials) жарнамалық құжат емес, жобаның жетілуіне арналған құқықтық тест. Егер жоба стратегиясын, активтерін, тәуекелдерін, шығыстарын, бағалауын, шығуын және мүдделер қақтығыстарын анық сипаттай алмаса, ол әлі қор нысанына дайын емес. Қор белгісіздікті бүркемелеуге тиіс емес. Ол оны анық көрсетуге тиіс.

Қор инвесторларды тарту және біріктіру тәсілі ретінде

Өтініш берушілердің МФЦА-ға жүгінуінің практикалық себептерінің бірі — бірнеше инвесторды бір түсінікті құрылымда біріктіру қажеттілігі. Бұл жылжымайтын мүлік, жеке капитал, венчурлік портфель, кредиттік стратегия, инфрақұрылымдық жоба, бағалы қағаздар портфелі немесе өзге инвестициялық идея болуы мүмкін. Егер әр инвестор тікелей кірсе, құрылым тез күрделенеді. Жекелеген шарттар, әртүрлі кіру мерзімдері, әртүрлі сомалар, әртүрлі күтулер, әртүрлі ақпараттық құқықтар және әртүрлі шығу сценарийлері пайда болады.

Қор бұл қатысуды орталықтандыруға мүмкіндік береді. Көптеген бытыраңқы қатынастардың орнына инвесторлар бір ұжымдық инвестициялау схемасына (Collective Investment Scheme) кіреді. Олардың құқықтары пайлар (Units) арқылы көрсетіледі. Экономика пай кластары (Classes of Units) бойынша ерекшеленуі мүмкін. Басқаруды қор басқарушысы (Fund Manager) жүзеге асырады. Қор құжаттары жалпы тәртіпті белгілейді. Бұл жоба бір реттік қаражат тартуды емес, бірнеше раундты, кейін жаңа инвесторларды қосуды немесе қайталанатын инвестициялық платформа құруды көздеген жағдайда ерекше маңызды.

Осылайша қор құрылымы өтініш берушіге капитал тарту мүмкіндігін ғана емес, оны өркениетті түрде жасау мүмкіндігін де береді. Әр жаңа инвестор бүкіл құрылымды қайта жазуға тиіс емес. Әр өзгеріс барлық қатысушылармен жеке келіссөзге айналуға тиіс емес. Дұрыс дайындалған кезде қор жай мәміле емес, платформаға айналады.

Пай кластары және жоба экономикасын баптау

Босатылған қор (Exempt Fund) пай кластары (Classes of Units) пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл маңызды құрал, өйткені инвесторлар әрдайым бірдей емес. Біреу ертерек кіреді және көбірек тәуекел қабылдайды. Біреу кейінірек кіреді және жоғары баға төлейді. Біреу ағымдағы табыс күтеді. Біреу капитал өсіміне бағдарланған. Біреу демеуші, якорлық инвестор немесе басқарушы тарап болып табылады.

Қор нысаны мұндай айырмашылықтарды құқықтық түрде көрсетуге мүмкіндік береді. Бір пай класы табысты бөлу кезінде басымдыққа ие болуы мүмкін. Басқасы активтер құнының өсуіне қатысуы мүмкін. Үшіншісінде ерекше дауыс беру құқықтары болуы немесе, керісінше, дауыс бермейтін болуы мүмкін. Өтеу, беру, бөлу, тарату кезіндегі су құбыры (liquidation waterfall) және шығыстарға қатысу бойынша әртүрлі шарттар болуы мүмкін.

Пай ұстаушылардың (Unitholders) арасындағы айырмашылықтың өзі проблема емес. Проблема айырмашылық іс жүзінде бар, бірақ құқықтық түрде ресімделмеген кезде туындайды. Пай кластары (Classes of Units) инвесторлардың коммерциялық тұрғыдан бірдей емес жағдайын бірдей деп көрсетпеуге мүмкіндік береді. Бірақ олар қордың құрылтай құжатында (Constitution) және ұсыныс материалдарында (Offering Materials) анық ашылуды талап етеді. [1]

Мүдделер қақтығыстарын басқару

Қорларда мүдделер қақтығыстары дерлік сөзсіз туындайды. Қор басқарушысы (Fund Manager) демеушімен байланысты болуы мүмкін. Демеуші актив сатушысымен байланысты болуы мүмкін. Кеңесші бастамашы тобымен байланысты болуы мүмкін. Жобалық компания аффилиирленген тұлғадан қызметтер сатып алуы мүмкін. Қор байланысты қарыз алушыға қаржыландыру бере алады. Бұл әрдайым тыйым салынған және әрдайым дұрыс емес нәрсе дегенді білдірмейді. Бірақ бұл әрқашан назар аударуды талап етеді.

МФЦА қағидалары мүдделер қақтығыстарын анықтау, болдырмау, басқару және ашу талаптарын көздейді. Белгіленген жағдайларда байланысты тараптармен жасалатын елеулі мәмілелер (Related Party Transactions) арнайы режимге, оның ішінде тәуелсіз пай ұстаушылардың мақұлдауына жатады. [1]

Пай ұстаушы (Unitholder) үшін бұл қордың ең практикалық артықшылықтарының бірі. Әдеттегі құрылымда мүдделер қақтығысы компаниялар тобы немесе сенім қатынастары туралы жалпы сөздердің артында жасырынуы мүмкін. Қорда қақтығыс аталу керек. Ал аталған қақтығыс құқықтық өріске кіреді. Оны бағалауға, ашуға, шектеуге немесе мақұлдауға шығаруға болады.

Шығыстар және нақты табыстылық

Пайлар бойынша пассивті табысты (Income on Units) шығыстардан бөлек бағалауға болмайды. Бұл қарапайым, бірақ жиі ұмытылатын шындық. Қор басқарушысының (Fund Manager) сыйақысы, қор әкімшісінің (Fund Administrator), сақтаушының (Custodian), аудитордың (Auditor), бағалаушының, заң кеңесшілерінің, инвестициялық кеңесшінің (Investment Adviser), банктердің, брокерлердің, биржаның, тіркеушілердің және өзге қызмет көрсетушілердің шығыстары пай ұстаушының таза нәтижесіне елеулі әсер етуі мүмкін.

Қор құрылымы шығыстарды жоймайды. Керісінше, жақсы қор шығыстар бар екенін адал көрсетеді. Артықшылық — мұндай шығыстар қор құжаттарында көзделуге және пай ұстаушыларға ашылуға тиіс. Инвестор қандай табыстылықты көріп отырғанын түсінуі керек: жалпы немесе таза, шығыстарға дейін немесе шығыстардан кейін, салықтарға дейін немесе салықтардан кейін, комиссияларға дейін немесе комиссиялардан кейін.

Сондықтан МФЦА қоры табыс алу мүмкіндігін ғана бермейді. Ол табысты дұрыс есептеу мүмкіндігін береді. Бұл екі түрлі нәрсе. Инвестицияларда қате көбіне табыстылық болмағандықтан емес, инвестор табыстылыққа шығыстарды, өтімділікті, салықтарды, валюталық тәуекелді, бағалауды және шығу уақытын ескермей қарағандықтан туындайды.

Активтерді бағалау және пай құны

Тағы бір маңызды элемент — бағалау. Пай ұстаушы (Unitholder) пайдың (Unit) құны қалай анықталатынын, қор активтері қалай бағаланатынын, таза активтер құны қалай есептелетінін, өтімсіз активтер қалай есепке алынатынын және инвесторлар қандай әдістеме бойынша кіре немесе шыға алатынын түсінуі тиіс.

AFSA бағалау саясатын (Valuation Policy) ұжымдық инвестициялау схемасын басқаруды (Managing a Collective Investment Scheme) жүзеге асыратын қор басқарушысынан (Fund Manager) күтілетін құжаттардың қатарына жатқызады. [2]

Бұл әсіресе жылжымайтын мүлік қорлары, тікелей инвестициялар қорлары, венчурлік қорлар, кредиттік стратегиялар және күнделікті нарықтық бағасы жоқ өзге активтер үшін маңызды. Егер актив нарықта саудаланса, бағалау дауы оңайырақ. Егер актив өтімсіз болса, бағалау әдістемесі пай ұстаушыны қорғаудың бір бөлігіне айналады. Ол келіспеушіліктерді жоймайды, бірақ әңгіме қағидаларын белгілейді.

Бағалау саясаты болмаса, пай құны оңай басқарушының пікіріне айналады. Бағалау саясаты болса, ол қор құжаттары шеңберінде тексеруге, талқылауға және даулауға болатын құқықтық және әдістемелік негізделген шамаларға айналады.

Пайларды беру және шығу мүмкіндігі

Пай (Unit) жеке шарттық талапқа немесе жобалық компаниядағы тікелей үлеске қарағанда инвестициялық позицияның ыңғайлы нысаны болуы мүмкін. Қолданылатын шектеулер сақталған жағдайда пай қордың құрылтай құжатында (Constitution), ұсыныс материалдарында (Offering Materials) және МФЦА қағидаларында көзделген тәртіппен берілуі мүмкін.

Бұл автоматты өтімділік дегенді білдірмейді. Қор нарық жоқ жерде нарық құруға міндетті емес. Сатып алушы табылмауы мүмкін. Баға күтілгеннен төмен болуы мүмкін. Беру кәсіби клиент (Professional Client) мәртебесімен, жеке орналастырумен (Private Placement), қордың ішкі құжаттарымен немесе сауда алаңының қағидаларымен шектелуі мүмкін. Бірақ пайды берудің құқықтық мүмкіндігі бәрібір маңызды.

AFSA босатылған қорлардың пайларын (Units of Exempt Funds) МФЦА-ның уәкілетті инвестициялық биржаларында (Authorised Investment Exchanges) саудаға жіберу мүмкіндігін көрсеткен. Пай ұстаушы үшін бұл қайталама айналымның түсініктірек инфрақұрылымын, құралдың жоғары көрінімділігін және әлеуетті түрде ыңғайлы шығу арнасын білдіруі мүмкін. [4]

Бұл жерде асыра айтпау маңызды. Биржалық арна сатып алушыға кепілдік бермейді. Бірақ ол құралдың институционалдық сипатын арттыра алады. Ал инвестицияларда институционалдық сипат жиі сенімнің шарты болып табылады.

Қор масштабтау құралы ретінде

Жоба бастамашысы үшін МФЦА қоры алғашқы капитал тарту тәсілі ғана емес, масштабтау құралы да болуы мүмкін. Дұрыс құрылымдалған қор бірнеше инвестициялық раунд үшін, активтер портфелін құру үшін, якорлық инвесторларды қосу үшін, кәсіби клиенттерді тарту үшін, басқарушының трек-рекордын қалыптастыру үшін және кейін жаңа қор өнімдерін іске қосу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Бұл бір реттік мәміледен сапалық жағынан өзгеше. Бір реттік мәміле бір жобаны жабады. Қор платформасы қайталанатын модель құра алады. Егер қор басқарушысы (Fund Manager) стратегия қалыптастыруға, активтерді әкімшілендіруге, ақпарат ашуға, тәуекелдерді басқаруға, пай құнын есептеуге және шығуды қамтамасыз етуге қабілетін көрсетсе, ол бір қорды ғана емес, беделді де қалыптастырады.

Пай ұстаушы (Unitholder) үшін бұл да маңызды. Ол жай коммерциялық идеяға ғана кірмейді. Ол дами алатын, жаңа инвесторларды тарта алатын, портфельді кеңейте алатын, басқару тарихын қалыптастыратын және нарық үшін түсініктірек бола алатын инфрақұрылымға кіреді.

Қор сенімділік құралы ретінде, бірақ кепілдік емес

Кейде МФЦА қоры сенімдірек құрылым ретінде қабылданады. Егер сенімділік табыс кепілдігі емес, қағидалардың болжамдылығы ретінде түсінілсе, бұл дұрыс. Қор активтің құны өсетініне кепілдік бермейді. Қарыз алушының міндеттемелерін орындайтынына кепілдік бермейді. Нарық қолайлы болады деп кепілдік бермейді. Пай ұстаушы қажетті сәтте қалаған бағамен шыға алады деп кепілдік бермейді.

Бірақ қор басқа сенімділік бере алады: құқықтардың құжатталуы, мүліктің оқшаулануы, кәсіби басқару, пай ұстаушылар тізілімі, ақпарат ашу, шығыстар қағидалары, бағалау саясаты, қақтығыстарды басқару, есептілік және түсінікті құқықтық тіл. Бұл шығындардан абсолютті қорғау емес. Бұл хаостан қорғау.

Инвестицияларда кейде мүмкін емес нәрсені қалайды: жоғары табыс, төмен тәуекел, бірден шығу және толық кепілдік. Қор нысаны мұндай иллюзияны қолдамауға тиіс. Оның артықшылығы басқа: ол табыс қайда, тәуекел қайда, шығыстар қайда, шектеулер қайда, пай ұстаушының құқықтары қайда және басқарушының өкілеттіктері қайда екенін адал сипаттауға мүмкіндік береді.

МФЦА-ның құрылымдық икемділігі

МФЦА-ның қор ортасы әртүрлі нысандар мен стратегияларды пайдалануға мүмкіндік береді. Ұжымдық инвестициялау схемасы (Collective Investment Scheme), атап айтқанда, инвестициялық компания (Investment Company), шектеулі серіктестік (Limited Partnership), қорғалған ұяшықты компания (Protected Cell Company), қолшатыр қор (Umbrella Fund), тікелей инвестициялар қоры (Private Equity Fund), венчурлік қор (Venture Capital Fund), қорлар қоры (Fund of Funds), фидерлік қор (Feeder Fund), мастер-қор (Master Fund), жылжымайтын мүлік инвестициялық трасты (Real Estate Investment Trust) және қолданылатын талаптар сақталған жағдайда өзге мамандандырылған құрылымдар арқылы ұйымдастырылуы мүмкін. [5]

Бұл икемділік маңызды, өйткені әртүрлі жобалар әртүрлі құқықтық шешімдерді талап етеді. Жылжымайтын мүлікті венчурлік портфель сияқты құрылымдауға болмайды. Кредиттік стратегияны тікелей инвестициялар қоры сияқты сипаттауға болмайды. Қолшатыр құрылым (Umbrella Structure) және қорғалған ұяшықты компания (Protected Cell Company) әртүрлі стратегияларды, активтерді немесе инвесторлар топтарын бөлу қажет болған жерде пайдалы болуы мүмкін.

Дәл осы жерде МФЦА қорының салықтық қабықтан көп екені көрінеді. Бұл құралдар жиынтығы. Мәселе тек өтініш берушінің дұрыс құралды таңдай алуында және қорды презентация үшін емес, нақты инвестициялық процесс үшін құруға дайын болуында.

Халықаралық инфрақұрылым және инвесторларға түсінікті тіл

МФЦА кәсіби және халықаралық инвесторларға түсінікті құқықтық және реттеушілік орта ұсынатынымен де құнды. «Пай» (Unit), «пай ұстаушы» (Unitholder), «қор басқарушысы» (Fund Manager), «қор мүлкі» (Fund Property), «ұсыныс материалдары» (Offering Materials), «құрылтай құжаты» (Constitution), «кәсіби клиент» (Professional Client), «жеке орналастыру» (Private Placement) сияқты терминдер ортақ тіл қалыптастырады.

Ортақ тілдің маңызы бар. Инвестор өзі кіретін нысанды түсінгенде, тәуекелді тезірек бағалайды. Кеңесші құжаттарды түсінгенде, ескертулерін дәлірек тұжырымдайды. Қор басқарушысы (Fund Manager) таныс терминологияда әрекет еткенде, әкімшілермен, сақтаушылармен, аудиторлармен, биржалармен, брокерлермен және шетелдік инвесторлармен өзара іс-қимыл жасау жеңілірек болады.

Осы мағынада МФЦА тек салықтармен бәсекелеспейді. Ол құқықтық түсініктілікпен, инфрақұрылыммен, ағылшын жалпы құқығын (English Common Law) пайдалану мүмкіндігімен және мамандандырылған қаржылық реттеумен бәсекелеседі. Кәсіби инвестор үшін бұл салық мөлшерлемесінен кем емес маңызды болуы мүмкін.

AFSA консультациялық құжаттары және режимнің дамуы

AFSA консультациялық құжаттары тиісті өзгерістер қабылданбаса, қолданыстағы құқық болып табылмайды. Бірақ олар МФЦА қор режимінің даму бағытын көрсететін белгі ретінде маңызды. AFSA консультациялық материалдарында мамандандырылған қорлар (Specialist Funds), кредиттік қорлар (Credit Funds), цифрлық активтер қорлары (Digital Asset Funds), биржалық инвестициялық қорлар (Exchange Traded Funds), ақша нарығы қорлары (Money Market Funds), венчурлік қорлар (Venture Capital Funds), токенделген пайлар (Tokenised Units), қор әкімшілері (Fund Administrators) және қор инфрақұрылымының өзге элементтері талқыланды. [6]

Өтініш берушілер үшін бұл МФЦА бір ғана құрылым түрін тіркеу орны емес, қор юрисдикциясы ретінде дамып келе жатқанын білдіреді. Пай ұстаушылар үшін бұл инвестициялық өнімдер әртүрлі, технологиялық және мамандандырылған бола алатынын білдіреді. Әрине, мұндай перспективалар сақтықты талап етеді. Жаңа реттеушілік мүмкіндік дайын өніммен тең емес. Бірақ даму бағытының өзі МФЦА қор нарығы салықтық ынталандыруларды сақтауға ғана емес, құралдарды кеңейтуге де бағдарланғанын көрсетеді.

Өтініш берушінің практикалық қателігі

Практикада өтініш берушінің негізгі қателігі — ол кейде қор мәселесіне тым кеш немесе тым тар келеді. Тым кеш — коммерциялық модель инвесторларға уәде етіліп қойған, презентация таратылған, табыстылық жарияланған, ал құқықтық құрылым маркетингті қуып жетуі керек болған кезде. Тым тар — қор тек салықтық жеңілдік алу немесе пассивті табысты әдемі ресімдеу тәсілі ретінде қабылданған кезде.

Дұрыс тәсіл басқа. Алдымен қордың негізінде қандай актив немесе стратегия жатқанын түсіну қажет. Содан кейін инвесторлар кім және олар кәсіби клиенттер (Professional Clients) болып табыла ма деген сұраққа жауап беру қажет. Одан кейін қор мүлкі (Fund Property) қалай қалыптасатынын, қор басқарушысы (Fund Manager) кім болатынын, сыртқы әкімшілендіру қажет пе екенін, активтер қалай сақталатынын, пайлар (Units) қалай бағаланатынын, тәуекелдер қалай ашылатынын, қандай шығыстарға жол берілетінін, қандай қақтығыстар туындауы мүмкін екенін, пай ұстаушы қалай шыға алатынын және қор қалай тоқтатылатынын анықтау керек.

Тек содан кейін салықтық талдау өз орнын алады. Маңызды, бірақ бірінші емес орын. Салық қорды басқармауы тиіс. Қор инвестициялық құрылымды басқаруы керек, ал салықтық режим оның салдары болуы тиіс, жалғыз мағынасы емес.

Артықшылықтардың шекарасы

Босатылған қорды (Exempt Fund) әмбебап шешім ретінде көрсету дұрыс болмас еді. Ол әр жобаға сәйкес келе бермейді. Ол кәсіби инвесторларды, құжаттарды, шығыстарды, басқаруды, қызмет көрсетуді және реттеушілік түсінікті талап етеді. Кейде жоба үшін әдеттегі компания, қарыз шарты, корпоративтік келісім немесе өзге құрылым жеткілікті. Кейде қор артық болады. Кейде оған қызмет көрсету құны жоба ауқымымен ақталмайды.

Бірақ бірнеше инвестор, күрделі актив, капиталды біріктіру қажеттілігі, кәсіби басқару қажеттілігі, болжамды шығу, әртүрлі қатысу кластары, халықаралық инвесторлар немесе масштабтау перспективасы бар жерде МФЦА қоры қарапайым шарттық нысандар бере алмайтын мүмкіндіктерді бере алады.

Ол табыстылық пен салықтық тиімділікті ғана бермейді. Ол қатысу өлшемін, тәуекел шекарасын, оқшауланған мүлікті, кәсіби басқарушыны, құжатталған ақпарат ашуды, бағалау қағидаларын, шығыстардың ашықтығын, қақтығыстарды басқаруды, пай кластарының мүмкіндігін, әлеуетті айналымдылықты және кәсіби инвестициялаудың құқықтық тілін береді.

Қорытынды

МФЦА қорын қабық ретінде емес, институт ретінде қарастыру керек. Қабық бір нәрсені жабу үшін қажет. Институт бір нәрсені тәртіпке келтіру үшін қажет. Босатылған қор (Exempt Fund) инвестициялық жобаны тәртіпке келтіреді: пай ұстаушылардың (Unitholders) құқықтарын, қор басқарушысының (Fund Manager) өкілеттіктерін, қор мүлкінің (Fund Property) режимін, ақпарат ашу тәртібін, шығыстар экономикасын, пайларды (Units) бағалауды, қақтығыстарды басқаруды және шығу шарттарын айқындайды.

Сондықтан МФЦА қорлары туралы әңгіме салықтық артықшылықтардан (Tax Benefits) немесе пайлар бойынша пассивті табыстан (Income on Units) басталып, солармен аяқталмауы тиіс. Бұл маңызды элементтер, бірақ құрылымның мәні емес. Мәні — қор кәсіби инвесторға қатысудың құқықтық нысанын, ал жоба бастамашысына капиталды институционалдық тарту және басқару құралын береді.

Қысқаша айтқанда, МФЦА қоры пайыздан көп нәрсе береді. Ол құрылым береді. Ал инвестицияларда құрылым — әшекей емес. Бұл жобаны түсінікті, басқарылатын, тексерілетін және кәсіби капиталға жарамды етудің тәсілі.