Бұл мақалада экономиканы цифрландырудың, бұлтты есептеулер мен жасанды интеллектің патенттік құқықтарды қорғаудың классикалық аумақтылық принципіне жүйелі ықпалы зерттеледі. Авторлар өнертабыстарды пайдаланудың бөліністік сипаты жағдайындағы юрисдикциялық қақтығыстарды шешу мен трансшекаралық бұзушылықтарды біліктілеуге (квалификациялауға) қатысты доктриналық тәсілдерді талдайды. Халықаралық-құқықтық келісімдер (Париж конвенциясы, TRIPS келісімі), сондай-ақ өзекті сот және арбитраж практикасы (соның ішінде ЗМҰО Арбитраж және медиация орталығы) негізінде мұндай трансшекаралық дауларды шешудегі ең икемді әрі экономикалық бағытталған механизм ретінде халықаралық коммерциялық арбитраждың рөлінің артуы негізделеді.

ЖИ (жасанды интеллект) мен бұлтты технологиялардың экономикаға ықпалын қарастыратын болсақ, шекаралар туралы бұрынғы түсініктердің ендігі жерде жұмыс істемейтіні бірден айқын болады. Бүкіл әлемде интеллектуалдық сипаттағы өнімдер ұлттық шекараларды елемей, бір уақытта бірнеше юрисдикцияда қолданылуда. Цифрлық экономика аумақтағы ешбір нәрсеге мүлдем байланысы жоқ бөліністі (таратылған) процестерді тудырды. Ал қорытындысында, мұның бәрі қазіргі жағдайда барған сайын осал көрінетін халықаралық патенттік құқықтың іргелі принциптерінің орнықтылығына күмән келтіреді[1].

Негізгі принциптердің бірі — аумақтылық (территориялық) принципі, оған сәйкес патенттік құқықтар тек қорғауды ұсынған елдің шегінде ғана заңды күшке ие болады [2]. Бұл принцип ұзақ уақыт бойы құқықтық қатынастың нақты бір елмен тығыз байланысын қамтамасыз етіп келді, бұл белгілі бір дәрежеде заңсыз пайдалану фактісін анықтауды жеңілдетті. Дегенмен, осы технологияны пайдалану процесінде бұл аспект бұлыңғыр сипатқа ие болды [3].

Технологиялық процестің элементтері бірнеше елдің арасында бөлініске түсетін мұндай жағдайлар белгілі бір күрделілік тудырады және өнертабысты қолдану мен патент заңнамасын бұзушылық орын алған ел туралы келесідей пайымдауларға жетелейді [4]. Құқықтағы белгісіздік пен қақтығыстардың қоздырылуы жоғарыда аталған әрекеттерге нақты жауап болмаған жағдайда ушыға түсуі мүмкін.

Аумақтылық туралы ереже патенттік құқықтарды халықаралық қорғау жүйесінің элементі ретінде әрекет етеді, мұнда өнертабысты құқықтық қорғау патент берілген мемлекеттің шекарасымен шектеледі [1]. Құқықтық ережелерді үйлестіру (унификациялау) ықтимал болатын құқықтың өзге салаларымен салыстырғанда, патенттік құқықта ұлттық сипат сақталады, бұл әсіресе өнертабыстың белгілі бір критерийлерге сәйкестігін тануға қатысты нақты мемлекеттің егеменді шешімімен тікелей байланысты болатын патент беру ісіне қатысты [6].

Париж конвенциясы патенттердің тәуелсіздігін тікелей бекітеді және бұл саладағы негізгі келісімдердің бірі болып табылады. Бұдан бөлек, құқықтық қорғаудың ең төменгі стандарттарын белгілейтін, бірақ құқықтардың ұлттық ерекшелігін жоймайтын TRIPS келісімі бар [2]. Қазіргі жағдайда патент бірыңғай жаһандық титул ретінде емес, ұлттық құқықтардың жиынтығы ретінде қарастырылады.

Осы тұрғыда, аумақтылық принципін қолданудың құқықтық салдарларын талқылай отырып, құқық қолданудың айқындылығы қолдану аясын, юрисдикцияны және бұзушылық үшін жауапкершілікті анықтаудағы маңызды элемент екенін атап өткен жөн [3]. Интеллектуалдық меншік құқықтарын бұзудың дәстүрлі моделінде бұзушылық интеллектуалдық меншік құқығы осы құқық иеленушінің келісімінсіз пайдаланылған елде орын алады, бұл құқық бұзушы тарап үшін заң бұзушылықпен байланысты тәуекелдерді бағалауға құқықтық база жасайды.

Доктрина шеңберінде бұл принциптің ешқашан «таза» күйінде есептелмегені айтылады. Цифрлық технологиялардың дамуымен құқық бұзушылық элементтері әртүрлі юрисдикциялар арасында бөлінетін жағдайлар жиілей бастады. Атап айтқанда, кейбір мемлекеттердің құқығында аумақтылық принципін «extraterritorial effects» (экстратерриториялық салдарлар) деп аталатын белгілі бір доктрина арқылы түсіндіруге жол берілуі мүмкін, мұнда мемлекет шекарасынан тыс жердегі әрекеттер ішкі нарыққа әсері болған жағдайда ескерілуі мүмкін [10]. Дегенмен, бұл тәсілдер бірыңғай халықаралық стандартты қалыптастырмайды.

«Өнертабысты пайдалану» санаты патенттік құқықтарды бұзу проблемаларын қарастыру кезінде бүкіл категория үшін өзегі (ядросы) болып табылады. Патенттелген өнімді өндіруді, пайдалануды, сатуға ұсынуды, сатуды және импорттауды немесе патенттелген тәсілді қолдануды өз бойына біріктіре отырып [6], бұл санат дәстүрлі түрде материалдық көрініске ие және оқшаулауға (локализациялауға) келетін әрекеттерді қамтиды. Мұндай әрекеттер дәстүрлі түрде материалдық көріністі алады және оқшаулануы мүмкін, осылайша аумақтылық принципін қолдану мүмкіндігін береді.

Өнімге берілетін патенттер мен процестерге (тәсілдерге) берілетін патенттер арасында айырмашылық бар екенін де түсіну қажет. Біріншіден, өнім патентін бұзу туралы сөз болғанда, бұл физикалық объектіні пайдалануды болжайды, ал процесс патенті туралы сөз болғанда, оны жүзеге асыру процесінің өзі шешуші болып табылады. Қазіргі заманғы процестер, әдетте, материалдық емес болғанымен, құқықтық доктрина әлі күнге дейін барлық қызмет, мәні аясында, қандай да бір нысанда материалданады деген тезиске негізделген. Қызмет өнеркәсіптік техника болсын, әлде өнеркәсіптік элементтер болсын, физикалық объектілермен тығыз байланысты деп болжанады.

Алайда халықаралық сауда мен цифрлық технологиялардың дамуымен бұл болжам өзінің әмбебап сипатын жоғалта бастады. XXI ғасырдың басындағы доктринада өнертабысты пайдалану «бөліністік сипатқа» ие болуы мүмкін екендігі, бұл ретте оны жүзеге асырудың әртүрлі кезеңдері әртүрлі мемлекеттерде орындалуы мүмкін екендігі атап өтілді [11]. Бұл жағдайда әрбір кезеңді бөлек қарастыру керек пе, әлде әрбір кезеңді дербес пайдалану ретінде қарастыру қажет пе деген сұрақ туындайды.

Экономиканы цифрландыру патенттік құқықтағы аумақтылықты анықтауға деген дәстүрлі тәсілдерді түбегейлі қайта қарауға алып келді. Егер классикалық модельде өнертабысты пайдалану нақты физикалық аумақпен тығыз байланысты болса, бұлтты есептеулер мен жасанды интеллект жағдайында бұл байланыс барған сайын шартты сипатқа ие болуда. Қазіргі заманғы технологиялық процестер жоғары дәрежелі бөліністілікпен сипатталады: есептеулер әртүрлі елдерде орналасқан серверлерде орындалады, деректер юрисдикциялар арасында нақты уақыт режимінде ауысады, ал пайдаланушылар технологияның нақты орналасқан жері туралы түсінігі болмаса да онымен әрекеттесе алады [14]. Бұл өнертабысты пайдалану орнын анықтаудың дәстүрлі критерийлері қолданылмайтын жағдайға әкеледі.

Бір технологиялық процестің әртүрлі элементтері әртүрлі мемлекеттерде жүзеге асырылатын трансшекаралық бұзушылықтарды біліктілеу (квалификациялау) ерекше күрделілік тудырады. Мысалы, жасанды интеллект моделін оқыту бір елдегі серверлерде, оны өрістету екінші елде, ал түпкілікті пайдалану үшінші елде орын алуы мүмкін. Мұндай жағдайларда іргелі сұрақ туындайды: әрбір кезеңді өнертабысты дербес пайдалану деп қарастыру керек пе, әлде процесті жиынтығында бірыңғай бұзушылық ретінде бағалау қажет пе [13]. Бұл мәселені шешуде бірыңғай тәсілдің болмауы құқықтық белгісіздікке әкеледі және юрисдикциялар қақтығысының тәуекелін арттырады.

Сот практикасы жаңа шындықтарға бейімделу әрекеттерін көрсетіп отыр, бірақ мұндай әрекеттер үзінді-үзінді (фрагментарлы) және жиі қайшылықты сипатта болады. Microsoft Corp. v. AT&T Corp. ісінде АҚШ Жоғарғы соты патенттік құқықтың қолданысын елден тыс жерге берілген бағдарламалық қамтамасыз етуге таратудан бас тартып, ресми-аумақтық тәсілді ұстанды [16]. Сонымен бірге, кейінгі WesternGeco LLC v. ION Geophysical Corp.ісінде сот, егер шетелде ішінара жүзеге асырылған әрекеттер АҚШ аумағында елеулі экономикалық әсерге ие болса, олар үшін шығындарды өндіріп алу мүмкіндігін мойындады [17]. Бұл шешімдер қатаң аумақтық тәсілден патенттік құқықты икемді, экономикалық бағытталған интерпретациялауға қарай біртіндеп шегінуді бейнелейді.

Трансшекаралық даулардың күрделілігі артып келе жатқан жағдайда халықаралық коммерциялық арбитраж оларды шешудің барған сайын сұранысқа ие механизміне айналуда. Оның басты артықшылығы — даудың экономикалық мәнін ескеру қабілеті мен қолданылатын құқықты анықтауға икемді келуінде. Арбитраждық институттардың, атап айтқанда, WIPO Arbitration and Mediation Center (ЗМҰО Арбитраж және медиация орталығы) практикасында әрекеттердің жасалған жерін ресми талдаудан бас тартып, технологияны пайдаланудың жиынтық әсерін және оның нақты нарықтармен байланысын бағалау пайдасына қарай бейімділік байқалады [13]. Дегенмен, арбитраждың мүмкіндіктері шектеулі болып қала береді, өйткені ол патенттік құқықтардың ұлттық табиғатын елемей өте алмайды, ал патенттің жарамдылық мәселелері мемлекеттік соттардың ерекше құзыретіне жатуын жалғастыруда [6].

Қазіргі заманғы доктрина аумақтылық дағдарысын еңсерудің бірнеше тәсілін ұсынады. Соның бірі — экономикалық әсер тұжырымдамасы, оған сәйкес негізгі фактор жекелеген операциялардың орындалу орны емес, өнертабысты пайдаланудың негізгі коммерциялық нәтижесі туындайтын аумақ болып табылады [3]. Бұл тәсіл бұзушылықтың нақты салдарын ескеруге мүмкіндік береді, бірақ оны қолдану юрисдикцияның шамадан тыс кеңеюі және мемлекеттер арасындағы қақтығыстардың туындау тәуекелімен байланысты. Тағы бір бағыт — функционалдық тәсіл, ол бөліністі технологиялық процесті оның жекелеген элементтерінің географиялық орналасуына қарамастан, біртұтас дүние ретінде талдауды көздейді [7]. Бұл тәсіл цифрлық технологиялардың ерекшелігін барынша адекватты түрде көрсетеді, алайда дәстүрлі құқықтық категориялардың айтарлықтай трансформациялануын талап етеді.

Қосымша ретінде, ғылыми әдебиеттер мен саяси-құқықтық құжаттарда деректердің цифрлық экономиканың негізгі элементі ретіндегі рөлін қайта пайымдау қажеттілігі туралы мәселе жиі көтеріліп жүр. Жасанды интеллект контексінде деректер технологиялық процестің ажырамас бөлігіне айналады, ал олардың трансшекаралық қозғалысы юрисдикция мен қолданылатын құқықты анықтауды қиындатады [14]. Осыған байланысты деректер ағынын және олардың экономикалық маңыздылығын талдауға бағытталған модельдер ұсынылуда, бұл назардың географиялық критерийлерден функционалдық және экономикалық параметрлерге біртіндеп ығысып жатқанын көрсетеді.

Халықаралық ұйымдар да құқықтық реттеуді цифрлық шындыққа бейімдеу қажеттілігін мойындайды. Дүниежүзілік интеллектуалдық меншік ұйымы жасанды интеллектің таралуы жағдайында интеллектуалдық меншікті реттеудің жаңа тәсілдерін әзірлеу қажеттігін нұсқайды [13]. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы цифрлық технологиялардың трансшекаралық сипатын және келісілген халықаралық шешімдердің қажеттілігін атап өтеді [14]. Еуропалық Одақ, өз кезегінде, жасанды интеллект саласындағы нормативтік базаны, соның ішінде оны пайдалануды реттеу және келтірілген зиян үшін жауапкершілік жөніндегі ұсыныстарды белсенді түрде әзірлеуде [15]. Бұл бастамалар халықаралық құқық дамуының жаңа кезеңінің қалыптасып жатқанына дәлел болады, оның шеңберінде аумақтылық біртіндеп икемді және кешенді реттеу модельдеріне жол беріп келеді.

Жүргізілген талдау экономиканың цифрлық трансформациясы патенттік құқықтың базалық принциптеріне, ең алдымен, аумақтылық принципіне жүйелі ықпал ететінін тұжырымдауға мүмкіндік береді. Тарихи тұрғыдан бұл принцип ерекше құқықтардың нақты мемлекеттік юрисдикцияға нақты байлануын қамтамасыз етті және қолданылатын құқық пен дауды шешуші құзыретті органды анықтау үшін негіз болды. Алайда бұлтты есептеулер мен жасанды интеллектің дамуы жағдайында өнертабыстарды пайдалану бөліністі және трансшекаралық сипатқа ие болады, бұл аумақтық оқшаулаудың дәстүрлі критерийлерін барған сайын қолдануға келмейтін етеді.

Мұндай жағдайларда халықаралық коммерциялық арбитраж трансшекаралық дауларды шешудің барынша икемді механизмі ретінде ерекше мәнге ие болады. Қолданылатын құқықты таңдау мүмкіндігі және даудың экономикалық мәніне бағдарлану арбитражға дәстүрлі аумақтық модельдің кемшіліктерін ішінара өтеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оның әлеуеті патенттік құқықтардың ұлттық табиғатымен және олардың жарамдылық мәселелерін мемлекеттік юрисдикция шеңберінен тыс қарастырудың мүмкін еместігімен шектелген.

Қазіргі заманғы ғылыми және саяси-құқықтық тәсілдерді талдау реттеудің өтпелі моделінің қалыптасып жатқанын айғақтайды, оның шеңберінде аумақтылықты қатаң географиялық түсінуден функционалдық және экономикалық критерийлерге қарай біртіндеп шегіну орын алуда. Экономикалық әсер, функционалдық талдау және деректер ағынын есепке алу тұжырымдамалары құқықтық жүйені цифрлық экономиканың шындықтарына бейімдеуге деген ұмтылысты көрсетеді, бірақ оларды қолдану бұдан былайғы теориялық пысықтауды және институционалдық бекітуді талап етеді.