Мақаланың нысанасы — Қазақстан құқығымен реттелетін шарттардағы мән-жайлар туралы куәландырулардың құқықтық табиғаты және олардың шындыққа сәйкес келмеуінің салдары. ҚР Азаматтық кодексінің нормаларын, доктриналық ұстанымдарды және жекелеген салыстырмалы-құқықтық шешімдерді талдау негізінде куәландырулардың шарттық моделі негізделеді; сатып алу-сату ережелері нақты мәміленің нысанасын ескере отырып, қорғаудың қосымша негізі ретінде қарастырылады. Практикалық ұсынымдар куәландырулардың мазмұнына, ақпаратты ашуға және құқықтық қорғау тәсілдерін келісуге қатысты.

КІРІСПЕ

Мән-жайлар туралы куәландырулар, ең алдымен, акциялар мен қатысу үлестеріне қатысты мәмілелерде кең таралды. Сатушы сатып алушыға өз құқығы, ауыртпалықтар, қоғамның қаржылық жай-күйі, оның активтері, міндеттемелері, лицензиялары мен даулары туралы мәлімет береді. Бұл мәліметтер сатып алушының шарт жасасу туралы шешімі мен бағаны айқындауы мүмкін, алайда бөлімнің «Куәландырулар мен кепілдіктер» деп аталуының өзі оның құқықтық салдарын белгілемейді. [5] [7]

Кепілдіктер мен куәландырулар Қазақстан құқығымен реттелетін шарттарда жиі қолданылады. Біздің ойымызша, олар басқа құқықтық жүйелерден алынған, бірақ Қазақстанның азаматтық құқығында өзге мемлекеттердің құқығындағыдай сараланбайды. Сондықтан бұл мәселені тәжірибедегі заңгерлер үшін айқындау қажет деген тұжырымға келдік.

Осы зерттеудің мақсаты — мұндай мәлімдемелер Қазақстан құқығында қандай негізде міндетті күшке ие болатынын және олар шындыққа сәйкес келмеген жағдайда қандай талаптар туындауы мүмкін екенін анықтау. Бұл үшін бөтен міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету тәсілі ретіндегі кепілдік пен шарттық куәландыру ажыратылады, акциялар мен қатысу үлестеріне сатып алу-сату ережелерін қолдану шектері зерттеледі, содан кейін шарттық және шарттан тыс қорғау тәсілдері салыстырылады. Негізгі тұжырым: куәландыруды, ең алдымен, тараптар келіскен экономикалық тұрғыдағы тәуекелді бөлу және мәміленің өзге елеулі талаптарына, атап айтқанда оның бағасына әсер ететін елеулі талап ретінде қарастыру қажет.

Зерттеу азаматтық құқықтың жалпы нормаларымен шектеледі. Бағалы қағаздар нарығын, акционерлік қоғамдарды және мәмілелердің жекелеген түрлерін арнайы реттеу талданбайды. Салыстырмалы шолудың қорытындылары Қазақстан құқығына қатысты мәселелерді қою үшін пайдаланылады, бірақ оның қолданыстағы нормаларын алмастырмайды.

«Кепілдік» терминінің құқықтық мәні

Міндеттемені қамтамасыз ету тәсілі ретіндегі кепілдік

ҚР АК-нің 329–332-баптарында кепілдік басқа тұлғаның міндеттемесін қамтамасыз ету тәсілі болып табылады. Кепілдік беруші борышқордың несие берушісі алдында борышқордың міндеттемені орындауы үшін жауапкершілікті өзіне алады; бұл жауапкершіліктің көлемі 332-баппен және кепілдік шартымен айқындалады. Аталған құрылым басқа тұлғаның борышын және тиісті құқықтық қатынастың үш қатысушысын болжайды.

Сатушы сатып алынатын қоғамның борыштары жоқ екеніне «кепілдік беретін» шарт талабының мәні өзгеше. Мұнда сатушы қоғамның жай-күйі туралы мәлімет беріп, оның шындыққа сәйкес келмеу тәуекелін өзіне алады, бірақ үшінші тұлғаның міндеттемені орындауын қамтамасыз етпейді. Сондықтан мұндай талапты түсіндіргенде тараптар қолданған сөзге емес, оның мазмұнына сүйену қажет.

Практикалық тұрғыдан шарттық куәландыруларды ҚР АК-нің 329–332-баптарындағы кепілдіктен тікелей ажырату бұл құқықтық құрылымдарды шатастыру тәуекелін азайтады.

Тауар сапасына кепілдік

Тауар сапасына кепілдік — ҚР АК-де көзделген кепілдіктің басқа түрі. Ол 425-баппен реттеледі және сатушының белгіленген кепілдік мерзімі бойы шарт талаптарына сәйкес келетін тауарды беру міндетімен байланысты.

Мұның «куәландырумен» ұқсастығын атап өту керек: екі жағдайда да тексеруге болатын қасиет пен оның болмауы құқықтық мәнге ие болатын кезең келісіледі.

Алайда сапа кепілдігі, мысалы, акциялары немесе қатысу үлесі сатылатын қоғамға қатысты мән-жайлар туралы мәлімдемемен бірдей емес. 425-бапты акцияларға ұқсастық бойынша қолдану мүмкіндігі акциялар мен қоғамның мәлімделген нақты қасиеттеріне байланысты.3

Заңнаманың қазіргі жай-күйі

ҚР АК-де мән-жайлар туралы куәландыруларға арналған арнайы бап жоқ. Оны куәландырулар туралы 392-1-баппен және шарттық залалдар туралы 351-1-баппен толықтыру жөніндегі ұсыныстар заң жобасы аясында талқыланды, бірақ оларды қолданыстағы құқық ретінде қолдануға болмайды. Дегенмен арнайы норманың болмауы тараптарға шартқа фактілер туралы талаптарды енгізуге және ҚР АК-нің жалпы ережелері шегінде олардың шындыққа сәйкес келмеуінің салдарын келісуге өздігінен кедергі жасамайды.

КУӘЛАНДЫРУЛАРДЫҢ ШАРТТЫҚ ТАБИҒАТЫ

Шарт еркіндігі

Шарт еркіндігі тараптарға заңнамада көзделген де, көзделмеген де шарттың талаптарын, егер олар императивтік нормаларға қайшы келмесе, айқындауға мүмкіндік береді (ҚР АК 380-бабының 2-тармағы, 382-бабының 1-тармағы). Осыдан шартта белгілі бір мән-жайдың келісілген күні бар немесе жоқ екені туралы мәлімдемені тікелей бекіту және оның шындыққа сәйкес келмеу тәуекелін бөлу мүмкіндігі туындайды. [1]

Мұндай мәлімдемені саралау үшін тараптың активтің қолайлы жай-күйіне «кепілдік беретіні» туралы жалпы тұжырым жеткіліксіз. Шарт талабына тексерілетін мазмұн беру қажет: мән-жайды, бағалау сәтін, оны мәлімдеген тұлғаны және бұзушылықтың салдарын көрсету керек. Тараптар жекелеген куәландырулардың бағаны келісу немесе шарт жасасу туралы шешім үшін маңызын атап өте алады; бұл ҚР АК-нің 393-бабын ескере отырып шартты түсіндіру үшін де маңызды. [1]

Шартты түсіндіру және шарт жасасуға дейінгі мәлімдемелер

Шарт талабы түсініксіз болғанда ҚР АК 392-бабының 2-тармағы шарттың мақсатын, келіссөздерді, хат алмасуды, қалыптасқан тәжірибе мен кейінгі мінез-құлықты ескере отырып, тараптардың шынайы ортақ еркін анықтауды талап етеді. Сондықтан қоғамды тексеру материалдары мен шарт жасасуға дейінгі мәлімдемелер келісілген куәландырудың мағынасын анықтауға көмектесуі мүмкін. Сонымен бірге хат алмасуда мәліметтің болуының өзі тараптар оның шындыққа сәйкес келмеуі үшін дербес шарттық жауапкершілік көздеді дегенді білдірмейді. Мәміле үшін маңызды мәлімдемелерді шарттың мәтініне немесе оның қосымшаларына енгізген жөн. [1]

Куәландырулар жөніндегі доктриналық пікірталас

Куәландыруларды арнайы заңнамалық реттеу мәселесі доктриналық пікірталас нысанасы болып отыр. 2016 жылғы ғылыми-практикалық конференция қатысушылары «азаматтық заңнамаға мән-жайлар туралы куәландырулар мен кепілдіктерді көздейтін талаптарды енгізуді» ұсынды [7]. Бұл ұсыным құқықты дамытудың қажетті бағыты туралы ұстанымды білдіреді, бірақ қолданыстағы ҚР АК-де арнайы норманың бар екенін дәлелдемейді.

У. Н. Рахымгожина қатысу үлесін сату жөніндегі дауды қарастырады; онда арнайы ереженің болмауы сотты шарттық жауапкершілік пен тауар сапасы туралы жалпы ережелерге жүгінуге итермелеген. Осыған сүйеніп, автор «Азаматтық кодекске куәландырулар мен кепілдіктер институтын енгізу қажеттілігі пісіп-жетілді» деген қорытынды жасайды [5]. Бұл мысал құқықтық саралау мәселесінің практикалық маңызын көрсетеді.

М. К. Сулейменов заң жобасында ұсынылған құқықтық құрылымды қабылдауға анағұрлым сақ қарайды. Оның бағалауынша, «куәландырулар институты адал емес әрекет презумпциясына негізделеді» [6]; ол тиісті бапты ҚР АК-нің мәмілелер мен жауапкершілік жөніндегі жалпы ережелерімен үйлестірмей енгізу тиімсіз деп санайды. Бұл сын заң жобасындағы құрылымға және оны кодекске енгізу тәсіліне бағытталған. Ол қолданыстағы шарт еркіндігі нормалары негізінде нақты шарттық куәландыруларды келісу мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Ұстанымдарды салыстыру екі мәселені ажыратуға мүмкіндік береді: куәландырулар ақпараттық тәуекелді бөлу құралы ретінде айналымға қажет пе және олар үшін кодексте дербес бап қажет пе. Мұндай құралға деген қажеттілік корпоративтік құқықтарға қатысты мәмілелерде айқын көрінеді. Сонымен бірге У. Н. Рахымгожина сипаттаған мысалдан қоғам мүлкі туралы кез келген қате мәлімет сатылатын үлестің кемшілігі болып табылады деген қорытынды шықпайды: сатып алушы құқығының нысанасы — үлес, ал активтер қоғамға тиесілі. Шарттық модель жаңа заңнамалық құрылым туралы жалпы мәселені алдын ала шешпей-ақ, келісілген мәліметтер үшін жауапкершілікті бекітуге мүмкіндік береді. [5] [6]

Жауапкершілік моделі туралы дау бұзушылық үшін төленуге тиіс алдын ала белгіленген соманы бағалаудан да көрінеді. М. К. Сулейменов ұсынылған құрылым «залалды, мәні бойынша, бұзушылық фактісі үшін төленетін тұрақсыздық айыбына айналдырады» деп атап өтеді [6]. Қолданыстағы құқық үшін бұл айырмашылықтың практикалық мәні бар: залалды өтеу оның құрамын және бұзушылықпен байланысын дәлелдеуді талап етеді, ал тұрақсыздық айыбы өз ережелеріне, соның ішінде соттың оны азайту мүмкіндігіне бағынады. Шарттағы төлемнің атауы оның құқықтық табиғатын жасырмауға тиіс. [6]

САТЫП АЛУ-САТУ ЕРЕЖЕЛЕРІН ҚОЛДАНУ ШЕКТЕРІ

Акциялар

Акция бағалы қағаздарға жатады (ҚР АК 129-бабының 2-тармағы). ҚР АК 406-бабының 2-тармағына сәйкес, егер заң актілерінде арнайы ережелер белгіленбесе, бағалы қағаздарды сатып алу-сатуға осы параграфтың ережелері қолданылады. Бұл үшінші тұлғалардың құқықтары және сату нысанасының келісілген сипаттамалары туралы баптармен тікелей байланыс орнатады, бірақ акционерлік қоғамдар мен бағалы қағаздар нарығы туралы арнайы нормаларды ескеру қажеттілігін жоймайды. Оларды қолдану мәселесі осы мақаланың шеңберінен тыс.

ЖШС-дегі қатысу үлестері

ЖШС-дегі қатысу үлесі, акциядан айырмашылығы, бағалы қағаз емес; оны иеліктен шығару мүліктік құқықты сатуға жатады. ҚР АК 406-бабының 4-тармағы мұндай сатуға сатып алу-сату туралы параграф ережелерін, егер құқықтың мазмұнынан немесе сипатынан өзгеше туындамаса, қолдануға мүмкіндік береді. Демек, нақты норманың қолданылуын бөлек негіздеу қажет.

Үлестің өзіне қатысты куәландырулар сату нысанасымен барынша тығыз байланысты: оның сатушыға тиесілі болуы, кепілдің, тыйым салудың және үшінші тұлғалар талаптарының болмауы. Серіктестіктің борыштары, лицензиялары мен активтері туралы мәліметтер қатынастардың өзге деңгейіне жатады. Олар үлестің экономикалық құнына ықпал етеді, бірақ осының өзінен автоматты түрде оның құқықтық қасиеттеріне айналмайды. Осыдан сату нысанасы туралы ережелерді тікелей қолдану мен оларды серіктестік қызметінің мән-жайларына тарату әрекетінің арасындағы айырмашылық туындайды.

Үшінші тұлғалардың құқықтары

ҚР АК-нің 413-бабы, сатып алушы ауыртпалық салынған тауарды қабылдауға келіскен жағдайды қоспағанда, сатушыға тауарды үшінші тұлғалардың құқықтарынан тыс беруді міндеттейді. Бұл міндет бұзылса, сатушы сатып алушының ауыртпалық туралы білгенін немесе білуге тиіс болғанын дәлелдей алмаса, сатып алушы бағаны кемітуді не шартты бұзуды және залалды өтеуді талап ете алады. 414-бап шарт орындалғанға дейін туындаған негіздер бойынша тауарды үшінші тұлғалар алып қойған кездегі салдарды реттейді және сатушыны тиісті жауапкершіліктен алдын ала босатуға жол бермейді.

Акцияларға қатысты бастапқы норма — ҚР АК 406-бабының 2-тармағы; қатысу үлесіне қатысты осы баптың 4-тармағындағы шектеуді ескеру қажет. Екі жағдайда да құқықтың тиесілігі және ауыртпалықтардың болмауы туралы дербес куәландыру тәуекелді бөлуді нақтылай түседі. Үлесті сатқанда 413–414-баптарға сілтеме тиісті ереженің корпоративтік құқық сипатына неліктен сай келетінін негіздеумен қатар жүруі тиіс.

Сапа және сипаттама

ҚР АК-нің 422-бабы тауар сапасын шартпен, ал сипаттама бойынша сату кезінде сол сипаттамамен байланыстырады. Бұл акциялардың немесе үлестің келісілген сипаттамаларын сату нысанасының қасиеттері ретінде қарастыруға бола ма деген мәселені қоюға мүмкіндік береді. Алайда 422-баптан қоғамның қаржылық жай-күйі оның қатысушысына тиесілі үлестің сапасы болып табылады деген тікелей қорытынды шықпайды. У. Н. Рахымгожина сипаттаған сот мысалы мұндай уәждің мүмкін екенін көрсетеді, бірақ корпоративтік құқық пен қоғам мүлкінің айырмасын жоймайды. Сондықтан компания туралы мәліметтердің шындыққа сәйкес келмеу салдарын тікелей шартта бекіткен жөн. [2] [5]

Кемшілігі бар нысананы берудің салдары

ҚР АК-нің 428-бабы бағаны кемітуді, кемшіліктерді жоюды, оларды жою шығындарын өтеуді, тауарды ауыстыруды және төленген соманы қайтарып, шарттан бас тартуды көздейді. Бұл қорғау тәсілдерінің бәрі корпоративтік құқықтың табиғатына сай келе бермейді: бағаны кеміту мен шарттан бас тартудың практикалық мәні болуы мүмкін, ал үлесті «жөндеу» немесе ауыстыру әдетте бұзушылықтың сипатын көрсетпейді.

Осы бапты қатысу үлесіне қолдану, оның ішінде сатып алушының осы бапта көзделген құқықтардан бас тартуына тыйым салуды қолдану, ҚР АК 406-бабының 4-тармағын ескере отырып, жеке бағалауды талап етеді.

Кәсіпорынды сату

Мүліктік кешен ретіндегі кәсіпорын азаматтық құқықтардың дербес нысанасы болып табылады (ҚР АК 119-бабы). 499-бап дәл кәсіпорынды беруді реттейді және, атап айтқанда, көрсетілмеген борыштар анықталса, бағаны кемітуге жол береді. Акцияларды немесе үлесті сатып алу кәсіпорынды мүліктік кешен ретінде сатып алу дегенді білдірмейді: активтердің меншік иесі де, міндеттемелер бойынша борышқор да қоғам болып қалады. Сондықтан 499-бап корпоративтік құқық сатып алушысының талабы үшін тікелей негіз бола алмайды; оған тек сақтықпен салыстырмалы дәлел ретінде сілтеме жасауға болады.

Куәландырулар шындыққа сәйкес келмегендегі қорғау тәсілдері

Залалдар

Шарттық жауапкершіліктің жалпы моделі ҚР АК 9-бабының 4-тармағына және 350-бабына негізделеді. Залал нақты нұқсан мен айырылып қалған пайданы қамтиды; оны өндіру міндеттеменің бұзылуына және содан туындаған шығындарға байланысты. Заң мүлікке келтірілген нақты нұқсанды ғана өтеу туралы келісімге жол береді, бірақ залалды өтеуден алдын ала босату туралы келісімді маңызсыз деп таниды. Айырылып қалған пайданы бағалағанда несие берушінің оны алу үшін қабылдаған шаралары ескеріледі. [1]

Шындыққа сәйкес келмейтін куәландыру туралы дауда мәлімдеменің мазмұны, ол берілген күн, оның дұрыс еместігінің дәлелдері, шығындардың құрамы мен мөлшері, сондай-ақ себепті байланыс негізгі мәнге ие болады. Шартта өтелетін шығыстардың түрлерін — мысалы, салықтық есептеулерді, үшінші тұлғаларға төлемдерді және құқықтарды қорғауға жұмсалған қисынды шығындарды — алдын ала көрсетуге болады, бірақ мұндай тізімнің өзі талап қоюшыны залалды өндіру шарттарын дәлелдеуден босатпайды. Келісілген хабарлау рәсімі бұзушылықтың анықталған сәтін және талаптың көлемін белгілеуге көмектеседі.

Тұрақсыздық айыбы

Тұрақсыздық айыбы несие берушіге залалдың мөлшерін дәлелдеу міндетін жүктемей, бұзушылық үшін төленетін ақшалай соманы алдын ала белгілеуге мүмкіндік береді (ҚР АК 293-бабы). Оның залалдармен арақатынасы 351-баппен айқындалады: жалпы ереже бойынша, егер тараптар заңға сай өзге нұсқаны келіспесе, залал тұрақсыздық айыбымен жабылмаған бөлігінде өтеледі. Сонымен қатар, шамадан тыс тұрақсыздық айыбын борышқордың талабы бойынша сот азайта алады (297-бап). [1]

Егер шарт куәландырудың шындыққа сәйкес келмеуі үшін тіркелген төлем белгілесе, оны тұрақсыздық айыбы ретінде саралау мүмкіндігі тараптар таңдаған атауға емес, міндеттеменің мазмұнына байланысты. Мұндай соманы «шарттық залал» деп атау ҚР АК-нің 297-бабының қолданылуын жоймайды. Сондықтан тіркелген төлем мен дәлелденген залалды өтеу туралы талаптарды бөлек тұжырымдап, оларды қатар өндіру мүмкіндігін айқындау және бір шығынды екі рет өтеуге жол бермеу қажет. [1] [6]

Шартты өзгерту, бұзу және одан бас тарту

Егер бір тарап шарт жасасқанда үміттенуге құқылы болғанынан едәуір дәрежеде айырылса, шарттың елеулі бұзылуы оны сот тәртібімен бұзуға негіз бола алады (ҚР АК 401-бабының 2-тармағы). Сотқа жүгінудің алдында шартты бұзу туралы ұсыныс жасалып, екінші тарап одан бас тартуы не белгіленген мерзімде жауап бермеуі керек (402-баптың 2-тармағы). Елеулі бұзушылық салдарынан шарт бұзылғанда залалды өтеуді талап етуге болады (403-баптың 5-тармағы). Мұндай дауда шындыққа сәйкес келмейтін куәландырудың баға мен мәміле мақсаты үшін маңызы дәлелденуге тиіс.

Шарттан соттан тыс бас тарту үшін заңда немесе тараптардың келісімінде дербес негіз болуы қажет (ҚР АК 404-бабының 1-тармағы). Сондықтан куәландырудың шындыққа сәйкес келмеуінің өзі бас тарту құқығын автоматты түрде туғызбайды. Егер тараптар бұл қорғау тәсілін негізгі куәландырудың бұзылуымен немесе шығындардың келісілген шектен асуымен байланыстырса, шартта тиісті талаптар мен хабарлау тәртібін, соның ішінде 404-баптың 4-тармағын ескере отырып ескерту мерзімін айқындау қажет.

Мәміленің жарамсыздығы

Шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер мәміленің жарамдылығы үшін де маңызды болуы мүмкін. ҚР АК 159-бабының 8-тармағы мәміленің табиғаты, нысанасының сәйкестігі немесе оны пайдалану мүмкіндігін едәуір төмендететін қасиеттері туралы елеулі жаңылысу болғанда мәмілені даулау мүмкіндігін көздейді.

Заң өрескел абайсыздық пен кәсіпкерлік тәуекелді де ескереді.

ҚР АК 159-бабының 9-тармағына сәйкес алдау мәміле жарамсыздығының дербес негізі болуы мүмкін. Алайда дұрыс емес куәландыру өздігінен жаңылысуға немесе алдауға тең емес: әрбір негіз үшін заңда көзделген мән-жайларды анықтау қажет.

Мәмілені жарамсыз деп тану сатып алынған активті сақтай отырып шарт бойынша өтем алу жағдайынан өзгеше салдарға әкеледі. ҚР АК 157-1-бабының 3-тармағы тараптардың алғанын қайтаруын, ал заттай қайтару мүмкін болмаса, оның құнын өтеуін көздейді. Осы баптың 4-тармағы кінәлі тараптан жарамсыздыққа байланысты залалды өндіруге жол береді.

Бұл қорғау тәсілін таңдау сатып алушы мәміледен шығуды ма, әлде оны сақтап, шығынын өтеуді ме көздейтінін бағалауды талап етеді.

Адалдық және сатып алушының хабардар болуы

Адалдық, ақылға қонымдылық және әділдік туралы жалпы талаптар ҚР АК-нің 8-бабында бекітілген және оларды шартпен алып тастауға болмайды. Сондықтан қоғамды тексергеннен кейін де сатып алушының куәландыруға сүйену құқығын сақтайтын шарт талабы оның мінез-құлқын соттың бағалауына кедергі болмайды. Сатып алушының хабардар болуы үшінші тұлғалардың құқықтары туралы ережелерде де арнайы мәнге ие: 413-бап оның ауыртпалық туралы білгенін немесе білуге тиіс болғанын тікелей ескереді. Ақпараттық тәуекелді шартпен бөлу реттеудің осы екі деңгейін де ескеруге тиіс.

Кәсіпкерлік тәуекел

Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезінде бұзылған міндеттемелер үшін ҚР АК 359-бабының 2-тармағы, егер борышқор тиісті орындаудың еңсерілмейтін күш салдарынан мүмкін болмағанын дәлелдемесе, жауаптылықты көздейді. Заң немесе шарт өзгеше тәртіп белгілеуі мүмкін. Бұл ретте қасақана бұзғаны үшін жауаптылықты алдын ала алып тастау немесе шектеу туралы келісім маңызсыз болады (359-баптың 3-тармағы). Куәландыруларды тұжырымдағанда ҚР АК-нің осы ережелеріне сүйеніп, жауаптылықтың талаптарын, оның ішінде заңда көзделген одан босату негіздерін дәл айқындау қажет.

ТАЛАПТАРДЫ ҚОЮ МЕРЗІМДЕРІ

Талап қоюдың жалпы мерзімі үш жылды құрайды (ҚР АК 178-бабы). Оның ұзақтығы мен есептеу тәртібі заңмен белгіленеді және тараптардың келісімімен өзгертілмейді (177-баптың 2-тармағы). Жалпы ереже бойынша, мерзім тұлға құқықтың бұзылғанын білген немесе білуге тиіс болған кезден басталады (180-баптың 1-тармағы), ал сот оны шешім шығарылғанға дейін тарап жасаған мәлімдеме бойынша ғана қолданады (179-баптың 2-тармағы). [1]

Шарт тәжірибесінде қолданылатын куәландырулардың қолданылу мерзімін талап қою мерзімінен ажырату керек. Тараптар анықталған сәйкессіздік туралы хабарлау мерзімін келісілген өтем тетігінің элементі ретінде қарастыра алады, алайда оның рұқсат етілуі мен өткізіп алудың салдары нақты міндеттемеге қатысты бағалануға тиіс. Мұндай талап заңда белгіленген талап қою мерзімін өзгерте немесе оның императивтік сипатын айналып өте алмайды. [1]

ҚР АК-нің тауар кемшіліктерін анықтау мерзімдері туралы 430-бабы сапа туралы ережелер дауға қолданылатын жағдайлар үшін қосымша бағдар болады: кепілдік мерзімі болмағанда талаптар заңда белгіленген шекті ескере отырып, қисынды мерзімде қойылады. Сатып алу-сату нормаларының қолданылуын тексермей, бұл режимді акциялар немесе үлес сатылған кездегі барлық куәландыруларға тарату негізсіз болар еді. [2]

Сот ұстанымы туралы

Қаралған дереккөздерде мән-жайлар туралы куәландыруларға арналған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының арнайы нормативтік қаулысы жоқ. Қорғау тәсілін таңдауда 2016 жылғы 7 шілдедегі мәмілелердің жарамсыздығы туралы № 6 Нормативтік қаулы маңызды, бірақ оның ережелері шарттық куәландыруларды тікелей реттемейді. [3]

Қаулының 4 және 6-тармақтары даулы құқықтық қатынасты, қолданылатын нормаларды, талап қою нысанасы мен негізін айқындауға назар аударады. Бұл таңдалған талапты — шарттық залалды өтеу, сатып алу-сату ережелерін қолдану немесе мәмілені жарамсыз деп тану туралы талапты — дәйекті негіздеу қажеттігін растайды. Бұл талаптардың айырмасы дәлелденуге тиіс мән-жайлардың құрамына да әсер етеді. [3]

Қаулының екіжақты реституция туралы ережелері куәландыруларды орындау режимін емес, мәмілені жарамсыз деп танудың салдарын ашады. Мүлік қайтарылғанда, жалпы ереже бойынша, қарсы ұсынылған нәрсе де қайтарылады; қаулы виндикация кезінде сатушыға дербес талап қою мүмкіндігін де қарастырады. Бұл түсіндірмелер дау қолданыстағы шарт бойынша өтем шегінен шыққан кезде маңызды. [3]

Қаулының 12–13-тармақтарындағы адал иеленуші мен виндикация туралы ережелерді куәландыруды алушының хабардар болуының маңызына тікелей жауап ретінде қолдануға болмайды. Олардың осы тақырып үшін маңызы сатып алушының білімі мен мінез-құлқының рөліне қатысты жалпырақ бағдармен шектеледі. Мұндай тұжырым нақты талапқа қатысты ҚР АК-нің 8, 413 және 414-баптарын талдауды алмастырмайды. [1] [2] [3]

САЛЫСТЫРМАЛЫ-ҚҰҚЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАР

Англия

Ағылшын құқығында шарт жасасу шешіміне ықпал еткен мәлімдеме ретіндегі representation мен шарттық уәде ретіндегі warranty арасындағы айырма қорғаудың әртүрлі негіздерімен байланысты. Мән-жайларға қарай шындыққа сәйкес келмейтін representation шарттың күшін жоюға және залалды өтеуге әкелуі мүмкін; warranty бұзылуы шарттық жазықтықта қаралады. 1967 жылғы Misrepresentation Act заңының 2-бөлімі дұрыс емес мәлімдеменің салдарын және оны дұрыс деп санауға қисынды негіздердің болғанын дәлелдеу ауыртпалығын реттейді. Бұл құрылымдар мәлімдемені құқықтық саралаудың маңызын көрсетеді, бірақ оларды терминдерді ғана аудару арқылы қазақстандық шартқа көшіруге болмайды. [20] [21]

Германия

Герман құқығы өзге шешімдер жиынтығын ұсынады. BGB-нің § 453 ережесі сатып алу-сату туралы нормаларды құқықтарды сатуға таратады; § 442 сатып алушының құқықтарын оның кемшілік туралы білімімен байланыстырады; § 444 сатушының қасақана жасыруы немесе кепілдік қабылдауы кезінде жауапкершілікті алып тастау мүмкіндігін шектейді. § 276, атап айтқанда, кепілдік қабылдаудан туындайтын қатаңырақ жауапкершілікке және қасақана әрекет үшін жауапкершіліктен алдын ала босатуға жол бермеуге, ал § 311 келіссөздер кезеңінде туындайтын міндеттемелерге қатысты. Қазақстан құқығын талдау үшін сатып алушының білімін, келісілген қасиет кепілдігін және шарт жасасуға дейінгі мінез-құлықты ажырату әсіресе маңызды. [11] [12] [13] [15] [16]

Франция

Француз құқығы шарт жасасуға дейін маңызды ақпаратты хабарлау міндетін (Code civil 1112-1-бабы) және алдаудың, соның ішінде шешуші мәліметтерді қасақана жасырудың салдарын (1137-бап) бөлек реттейді. Компанияларды сату тәжірибесінде активтер мен пассивтердің өзгеруін өтеуге бағытталған шарттық garantie d’actif et de passif қолданылады. Франция Кассациялық сотының 2017 жылғы 8 наурыздағы № 15-19.174 шешімі мұндай кепілдік кімнің пайдасына белгіленгенін дәл айқындаудың маңызын атап көрсетеді. Шарттық техника үшін бұл мәлімдеменің нысанасы мен талап қоюға құқылы тұлғаны тікелей атау қажеттігінің мысалы. [17] [18] [19] [21]

Ресей

Ресей заң шығарушысы мән-жайлар туралы куәландыруларды РФ АК-нің 431.2-бабында бекітіп, олардың шындыққа сәйкес келмеу салдарын және кәсіпкерлік әрі корпоративтік мәмілелердің жекелеген ерекшеліктерін айқындады. Бұл модель заңнамалық шешім нұсқаларын қолданыстағы қазақстандық реттеумен салыстыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге РФ АК-нің 431.2-бабы Қазақстан құқығына бағынатын шарт тараптарының құқықтары мен міндеттерінің қайнар көзі емес. [8]

Салыстыру куәландырулардың бірыңғай әмбебап моделін анықтамайды. Қаралған құқықтық тәртіптер шарт жасасуға дейінгі мәлімдемені, шарттық кепілдікті, сатып алушының білімін және өтемді әртүрлі байланыстырады. Қазақстан құқығы үшін салыстырмалы материал, ең алдымен, тараптар шартта шешуі тиіс мәселелер тізбесі ретінде пайдалы: куәландыру берген тарап қандай фактілердің тәуекелін өзіне алады, кім қорғауды талап ете алады, ашылған ақпарат қалай ескеріледі және бұзушылыққа қандай салдар байланыстырылады. [1] [2] [8] [13] [17] [18]

ПРАКТИКАЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАР ЖӘНЕ ШАРТ ТАЛАБЫНЫҢ ҮЛГІСІ

Біздің ойымызша, Шартқа кепілдіктер мен мәлімдемелерді енгізудің өзі жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан бірнеше практикалық мәселеге назар аударғымыз келеді:

1. Әрбір куәландырудың нысанасын бөлек айқындау қажет: ол сатушыға, акцияның немесе үлестің өзіне, қоғамға, оның активтеріне не міндеттемелеріне қатысты болуы мүмкін. Бұл мәлімдеменің сату нысанасына жататынын немесе тәуекелді дербес бөлетінін анықтауға мүмкіндік береді.

2. Әрбір куәландыру үшін бағалау күні көрсетілуі тиіс. Мәліметтер шартқа қол қою, мәмілені аяқтау күніне немесе екі күнге де расталуы мүмкін; қатенің кейін анықталуы келісілген бағалау сәтін өзгертпейді.

3. Куәландыруларды (1) меншік құқығы мен өкілеттіктерге қатысты іргелі немесе құқық белгілейтін және (2) қоғам қызметіне қатысты операциялық куәландыруларға бөлу бұзушылықтың әртүрлі шектерін және олардың шындыққа сәйкес келмеуінің салдарын келісуге көмектеседі.

4. Ерекшеліктерді шартқа қосымшада ашып көрсеткен жөн. Құжаттардың қолжетімді екеніне жалпы сілтеме жасау сатып алушының нақты қандай мән-жайларды өз тәуекеліне қабылдағанын көрсетпейді. Кейін қосымшамен жұмыс істеу де жеңілірек болады.

5. Шартта кепілдіктің бұзылуына немесе куәландырудың жалған болуына байланысты өтелетін залалдың құрамын, шығыстарды растау тәртібін және халықаралық мәмілелер үшін сол бір шығынның екі рет өтелуіне жол бермеу тәсілін айқындау қажет.

7. Жауапкершілік шектері императивтік тыйымдарды, оның ішінде әдейі бұзғаны үшін жауапкершілікті алдын ала шектеуге және, ҚР АК-нің 414-бабы қолданылғанда, сату нысанасын үшінші тұлғалар алып қойғаны үшін жауапкершілікті шектеуге тыйымды ескеруі тиіс.

7. Шарттан соттан тыс бас тарту құқығын нақты бұзушылықпен және келісілген хабарлау рәсімімен байланыстыру қажет.

8. «Елеулі дәрежеде шындыққа сәйкес келмеу» туралы жалпы сілтеме бұл құқықты жүзеге асыру талаптарын айқындамайды. Өлшем ретінде залалдың шарттың жалпы бағасына арақатынасын белгілеуге болады. Алайда, біздің ойымызша, қаржылық емес, құқықтық өлшемдерге сүйенген орындырақ: мысалы, кейін анықталған мәлімдеменің дұрыс еместігі мәміле бойынша нысананы алған тараптың оны жоғалтуының дәлелдеуге болатын тәуекелін туғызған жағдайда.

9. Бұзушылық туралы хабарлау мерзімін талап қою мерзімін өзгерту ретінде тұжырымдауға болмайды.

ШАРТ ТАЛАПТАРЫНЫҢ ҮЛГІСІ

«Кепілдіктер» осы Шартта және оның қосымшаларында баяндалған, Шартты жасасу, оның елеулі талаптарын айқындау және орындау үшін маңызы бар мән-жайлар туралы Тараптардың мәлімдемелерін білдіреді. Кепілдіктер Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 329–332-баптарына сәйкес басқа тұлғаның міндеттемесін қамтамасыз ететін кепілдік немесе кепіл болушылық болып табылмайды.

Тараптар аталған мән-жайлардың дұрыстығы мәміленің бағасы мен өзге талаптарын келісуге негіз болғанын растайды.

Кепілдік берген Тарап оның дұрыстығы үшін жауаптылықты өзіне алады.

Әрбір Кепілдіктің дұрыстығы ол үшін көрсетілген күнге немесе келісілген кезең ішінде бағаланады.

Егер тиісті мәлімдеме шындыққа сәйкес келмесе немесе Кепілдікте көрсетілген мән-жайды елеулі түрде бұрмалайтындай дәрежеде толық болмаса, Кепілдік бұзылған болып есептеледі.

Егер Кепілдік белгілі бір әрекетті жасау, одан тартыну немесе белгілі бір жай-күйді сақтау міндетін қамтыса, мұндай міндеттің бұзылуы Кепілдіктің бұзылуы болып табылады.

Кепілдіктің дұрыс еместігін немесе бұзылғанын анықтаған Тарап бұл туралы екінші Тарапқа хабарлап, қолында бар растайтын құжаттарды қоса береді. Талап қою Кепілдік берген Тараптың бұзушылықты мойындауына немесе алдын ала сот шешімінің болуына байланысты емес.

Кепілдікті бұзған Тарап екінші Тарапқа Кепілдіктің бұзылуынан келтірілген, құжаттармен расталған залалды өтейді.

Бұл үлгі шарт талабын қолдануыңыз үшін мақаланың қосымшасында жүктеп алуға орналастырдық.

ҚОРЫТЫНДЫ

Жүргізілген талдау ҚР АК-де арнайы бап болмаған жағдайда да мән-жайлар туралы куәландырулар тараптар келіскен фактілер және олардың шындыққа сәйкес келмеу тәуекелін бөлу жөніндегі шарт талаптары ретінде міндетті күшке ие бола алатынын көрсетеді. Мұндай саралау оларды бөтен борыш бойынша кепілдіктен ажыратады және шарттық жауапкершіліктің жалпы ережелерін қолдануға мүмкіндік береді. Сатып алу-сату ережелері акцияларды және, ҚР АК 406-бабының 4-тармағын ескере отырып, қатысу үлесін сатып алушыны қорғауды толықтыра алады, бірақ корпоративтік құқық пен қоғам мүлкінің айырмасын жоймайды.

Бұл тұжырымның практикалық мәні шарттық құрылымның дәлдігінде. Тараптар куәландырудың нысанасы мен күнін, ашылған ерекшеліктерді, өтелетін шығындардың құрамын, залалдар мен тұрақсыздық айыбының арақатынасын, хабарлау тәртібін және шарттан бас тарту негіздерін айқындауы қажет. Дау туындаған кезде талапты нақты құқықтық модельге — шарттық жауапкершілікке, қолданылатын сатып алу-сату ережелеріне немесе мәміленің жарамсыздығына — негіздеп, олардың әрқайсысының негіздері мен салдарындағы айырмашылықтарды ескеру керек. Заңнаманы одан әрі дамыту реттеудің айқындығын арттыра алар еді, бірақ оның қажеттілігі мен мазмұны ғылыми пікірталас нысанасы болып қала береді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Қазақстанның нормативтік құқықтық актілері

1. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім) 1994 жылғы 27 желтоқсан № 268-XIII: 2026 жылғы 20 тамыздағы жағдай бойынша.

2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) 1999 жылғы 1 шілде № 409: 2026 жылғы 25 тамыздағы жағдай бойынша.

3. Мәмілелердің жарамсыздығы және соттардың олардың жарамсыздық салдарын қолдануының кейбір мәселелері туралы: Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 7 шілдедегі № 6 нормативтік қаулысы, 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 7, 2022 жылғы 29 қыркүйектегі № 8 және 2024 жылғы 28 қарашадағы № 2 нормативтік қаулыларымен енгізілген өзгерістермен.

4. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 31 наурыздағы № 171 «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне азаматтық заңнаманы жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы туралы қаулысы.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 31 наурыздағы № 171 «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне азаматтық заңнаманы жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы туралы қаулысы.

Қазақстандық доктрина және тәжірибе

5. Рахымгожина, У. Н. Жалған куәландырулар мен кепілдіктер бергені үшін жауапкершілік / У. Н. Рахымгожина // Zakon.kz. — 2019. — 20 маусым. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.zakon.kz/stati/4974224-otvetstvennost-za-predostavlenie-lozhnykh-zavereniy-i-garantiy.html

6. Сулейменов, М. К. Заң жобасын қараудан алып тастау қажет / М. К. Сулейменов // «Параграф» ақпараттық жүйесі. — 2023. — 29 маусым. — Электрондық ресурс. — URL: https://prg.kz/Document/?doc_id=38656180

7. Ағылшын құқығы ережелерін имплементациялау негізінде Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасын жетілдіру : 2016 жылғы 25 қарашада Астанада өткен халықаралық ғылыми-практикалық конференция қатысушыларының ұсынымдары // «Параграф» ақпараттық жүйесі. — Электрондық ресурс. — URL: https://prg.kz/document/?doc_id=38577969

Ресей құқығы және доктринасы

8. Ресей Федерациясының Азаматтық кодексі (бірінші бөлім), 1994 жылғы 30 қарашадағы № 51-ФЗ : 431.2-бап «Мән-жайлар туралы куәландырулар» : 2015 жылғы 8 наурыздағы № 42-ФЗ Федералдық заңымен енгізілген // КонсультантПлюс. — Электрондық ресурс.

9. Воронин, Е. М. РФ АК-нің 431.2-бабы бойынша мән-жайлар туралы куәландырулар институтын қолдану тәжірибесі / Е. М. Воронин // Ресей Федерациясының экономикалық сот төрелігі хабаршысы. — 2019. — № 6 (64). — 193–208-бб.

10. Жоғарғы сот куәландырулардың шындыққа сәйкес келмеуі үшін жауапкершілікті шектейді (РФ АК 431.2-бабы): куәландыруларды алушының ақылға қонымдылығы олардың тиімділігінің шарты ретінде // Zakon.ru. — 2024. — 5 тамыз. — Электрондық ресурс.

Герман құқығы

11. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) [Германияның Азаматтық кодексі] : § 276 Verantwortlichkeit des Schuldners [Борышқордың жауапкершілігі] // Gesetze im Internet. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__276.html

12. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) [Германияның Азаматтық кодексі] : § 311 Rechtsgeschäftliche und rechtsgeschäftsähnliche Schuldverhältnisse [Мәмілелерден және оларға ұқсас қатынастардан туындайтын міндеттемелер] // Gesetze im Internet. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__311.html

13. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) [Германияның Азаматтық кодексі] : § 442 Kenntnis des Käufers [Сатып алушының хабардар болуы] // Gesetze im Internet. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__442.html

14. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) [Германияның Азаматтық кодексі] : § 443 Garantie [Кепілдік] // Gesetze im Internet. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__443.html

15. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) [Германияның Азаматтық кодексі] : § 444 Haftungsausschluss [Жауапкершілікті алып тастау] // Gesetze im Internet. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__444.html

16. Bürgerliches Gesetzbuch (BGB) [Германияның Азаматтық кодексі] : § 453 Rechtskauf; Verbrauchervertrag über den Kauf digitaler Inhalte [Құқықтарды сатып алу-сату; цифрлық мазмұнды сатып алуға қатысты тұтынушылық шарт] // Gesetze im Internet. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/__453.html

Француз құқығы

17. Code civil [Францияның Азаматтық кодексі] : article 1112-1 [Шарт жасасуға дейінгі ақпаратты беру міндеті] // Légifrance.

18. Code civil [Францияның Азаматтық кодексі] : article 1137 [Алдау] // Légifrance.

19. Cour de cassation, chambre commerciale, 8 mars 2017, n° 15-19.174 [Франция Кассациялық сотының Сауда палатасы, 2017 жылғы 8 наурыз, № 15-19.174] // Légifrance.

Ағылшын құқығы

20. Misrepresentation Act 1967 [Ұлыбританияның 1967 жылғы жаңылыстыру туралы заңы]. — 1967. — Chapter 7. — Section 2 «Damages for misrepresentation» [Жаңылыстыру салдарынан келтірілген залал] // Legislation.gov.uk.

21. Contract law fundamentals: how the position differs across Europe [Шарт құқығының негіздері: Еуропадағы тәсілдердің айырмашылығы] // Osborne Clarke. — 2023. — 7 ақпан. — Электрондық ресурс. — URL: https://www.osborneclarke.com/insights/contract-law-fundamentals-how-position-differs-across-europe